Afgebroken onderhandelingen: geen handtekening, toch aansprakelijk?

‘’We waren toch alleen nog maar in gesprek?’’ Het is een veelvoorkomende uitspraak van partijen die besluiten de onderhandelingen af te breken. Toch is het Nederlandse recht duidelijk: alvorens een contract is gesloten, kunnen partijen reeds jegens elkaar aansprakelijk zijn. Dit wordt de precontractuele aansprakelijkheid genoemd.

In de precontractuele fase, oftewel voorafgaand aan het sluiten van een contract, treden partijen met elkaar in onderhandeling. Soms zijn de onderhandelingen reeds ver gevorderd, maar bestaat er nog geen algehele overeenstemming. Denk aan een bedrijfsovername waarbij de koopsom nog overeengekomen moet worden of een samenwerkingsovereenkomst die wacht op goedkeuring van het bestuur. In de precontractuele fase maken partijen reeds aanzienlijke kosten ten behoeve van onder meer due diligence-onderzoeken en juridisch en financieel advies. De vraag is of een partij na weken dan wel maanden onderhandelen, de onderhandelingen mag afbreken. Het antwoord op deze vraag hangt af van de omstandigheden van het geval.

Uitganspunt: contractvrijheid
In het Nederlandse contractenrecht staat contractvrijheid voorop. De positieve contractvrijheid is de vrijheid van een partij om een contract aan te gaan met wie zij wil, wanneer zij wil en waarover zij wil. Daartegenover staat de negatieve contractvrijheid, hetgeen de vrijheid behelst om van contractuele binding verschoond te blijven. Het staat partijen in beginsel aldus vrij de onderhandelingen af te breken. Deze vrijheid is evenwel niet onbegrensd, hetgeen is uitgewerkt in de rechtspraak.

Rechtspraak
De Hoge Raad heeft geoordeeld dat het partijen in beginsel vrijstaat de onderhandelingen af te breken. Contractvrijheid staat immers voorop. Omstandigheden kunnen evenwel meebrengen dat de afbrekende partij een gedeelte van de kosten dient te vergoeden. Als uitzondering op het beginsel van contractvrijheid, heeft de Hoge Raad in datzelfde arrest geoordeeld dat een partij de onderhandelingen niet mag afbreken op het moment dat dit onaanvaardbaar is. Het afbreken van de onderhandelingen kan onaanvaardbaar zijn als de wederpartij er gerechtvaardigd op mocht vertrouwen dat er een overeenkomst tot stand zou komen. Daarnaast kan het afbreken van de onderhandelingen onaanvaardbaar zijn op grond van andere omstandigheden.

Ten aanzien van het gerechtvaardigd vertrouwen merkt de Hoge Raad nog het volgende op. Allereerst dient bij het gerechtvaardigd vertrouwen rekening te worden gehouden met de mate waarin en de wijze waarop de partij die de onderhandelingen afbreekt, tot het ontstaan van het vertrouwen heeft bijgedragen alsmede met de gerechtvaardigde belangen van deze partij. Zo kunnen de gerechtvaardigde belangen van de afbrekende partij meebrengen dat het haar toch vrijstaat de onderhandelingen af te breken. Bijvoorbeeld wanneer zich in de loop van de onderhandelingen onvoorziene omstandigheden hebben voorgedaan zoals een onverwachte economische crisis. Tot slot gaat het om het vertrouwen dat de wederpartij had op het moment van afbreken. Dat is het toets moment. Dat de wederpartij op enig eerder moment gerechtvaardigd vertrouwen had in het ontstaan van de overeenkomst is niet relevant.

Conclusie
Op basis van de rechtspraak kan met betrekking tot het afbreken van onderhandelingen in de precontractuele fase geconcludeerd worden dat dit onderhandelende partijen vrijstaat tot het moment waarop – kort gezegd – het rechtens relevante vertrouwen is ontstaan dat er een contract uit de onderhandelingen zou resulteren of dat er andere omstandigheden zijn die maken dat het afbreken van de onderhandelingen onaanvaardbaar is.

Worden de onderhandelingen in de precontractuele fase niet-gelegitimeerd afgebroken, dan vormen onrechtmatige daad, redelijkheid en billijkheid en, in een aantal gevallen, ongerechtvaardigde verrijking potentiële juridische grondslagen voor aansprakelijkheid.

Meer informatie
Bent u thans betrokken bij onderhandelingen en vraagt u zich af of de onderhandelingen zonder risico op aansprakelijkheid kunnen worden afgebroken? Of verkeert u in de situatie dat de onderhandelingen reeds zijn afgebroken en wordt er gesproken over een schade- en of kostenvergoeding? Neem dan contact met ons op.

Nouk Born
born@vanzeijlbijlaartsen.nl
T: 0341-420606